Miej serce i patrzaj w serce

Zaraz, zaraz... O czym to ja miałem pisać? Ser, serial, serdeczność, serwatka? Nie, to nie to... Serdak, Serbia, serum, sernik, serpentyna... a, wiem, o sercu! Dobra, napiszę o sercu. Jak się ma talent, to się pisze, nie?

Na początek opowiem Wam dowcip: jadą dwaj bikerzy i widzą w oddali kondukt pogrzebowy... Jeden z nich zsiada z roweru i zdejmuje kask. Drugi biker zwraca się z podziwem do pierwszego: "Stary, nie wiedziałem, że jesteś tak pobożny i masz takie dobre serce". Na to pierwszy: "No wiesz, przeżyło się z kobietą te 25 lat, to coś się jej należy". Głupi dowcip, wiem, ale nie miałem pojęcia jak zacząć, rozładować atmosferę i nawiązać nić porozumienia.

Ale zastanówmy się, niech przynajmniej jedna myśl nie dotycząca bezpośrednio roweru zawita do naszych mózgów: co to znaczy dla rowerzysty górskiego "dobre serce", czy są złe serca? A w takim razie, jakie jest najlepsze? Postaram się dla Was, Drodzy Czytelnicy (i dla kochanych pieniążków) rozwiać te wątpliwości tak, jak rozwiewają się nadzieje na przyszłość, jak dobre sny, jak marzenia i mity z dzieciństwa.

"Bez serc, bez ducha..."

Tak, niewątpliwie serce jest ważnym organem, niezbędnym do egzystencji każdej jednostce człowieczej. To przecież ono w głębi ludzkiej samotności czuje: kocha, nienawidzi, umiera z tęsknoty, bez przerwy walczy z rozumem i burzy spokój ducha.

Jako mechaniczna pompa połączona z systemem rur pompuje krew umożliwiając szybki transport substancji rozpuszczonych we krwi (osobliwie tlenu) i ciepełka na odległość (znane jest Wam przyjemne uczucie rozchodzenia się ciepła po organiźmie po spożyciu herbatki z rumem). Owa pompa to dwa przedsionki i dwie komory. To prawa i lewa część serca.

Prześledźmy zatem drogę ponad 4,5 milionów czerwonych krwinek:

• krew z tkanek i narządów pozbawiona tlenu (właśnie oddała go komórkom ciała) powraca żyłami głównymi do przedsionka prawego,
• stamtąd do prawej komory. Jej skurcz tłoczy krew do płuc, gdzie zostaje nafaszerowana tlenem jak świąteczna ryba rodzynkami,
• aortą płucną wraca z powrotem do serduszka, tym razem do lewego przedsionka i lewej komory, skąd
• aortą główną rozchodzi się do całego ciała, by altruistycznie oddać największy skarb, jakim została obdarowana, czyli tlen.

Serce jak dzwon, bić musi

Częstotliwość uderzeń serca to liczba jego uderzeń na minutę. To jest puls. I to mierzy Wasz licznik pracy serca na Waszej kierownicy. Jak to jest możliwe? Serce potrzebuje podniety, aby bić. Przeciwnie niż osiłek, troglodyta - słowem łor z Waszego osiedla. I nie myślę tu o cudnej, długonogiej blondynce z dużym biustem w skąpym stroju kąpielowym, tudzież kimś w typie Lindy Bogusława czy chłopców z Take That mówiących niedbale "chodź tu, mała". Nie. Chodzi mi o elektryczność, prąd - taki, jaki możecie znaleźć bawiąc się odizolowanymi przewodami wystającymi ze ściany (nie polecam), ale oczywiście o bardzo małym napięciu. W sercu znajdują się ośrodki inicjujące każde jego uderzenie. Są ich aż trzy - w razie gdyby jeden z nich zawiódł, to dwa pozostałe zawsze są w pogotowiu. Wyobraźcie sobie takiego Gołotę albo Tysona na ringu. Za nim stoi trener. Rzeczony bokser wali przeciwnika po ryju wtedy, gdy trener wbija mu szpilę w kuper - Gołota, jak serce, zostaje pobudzony do bicia impulsem (w przypadku serca - elektrycznym). Gdy fala skurczu obejmie cały mięsień sercowy, pobudzenie elektryczne rozprzestrzenia się w tkankach otaczających serce oraz na powierzchni ciała. I to cała tajemnica - w pasku obejmującym klatę piersiową mieszka czuła jak matka elektroda, transmitująca impulsy wychwycone ze skóry wprost do licznika. Elementarne, Łotsonie. Prawidłowy puls dorosłego człowieka w stanie spoczynku (mierzony najlepiej zaraz z rana po przebudzeniu) to ok. 72.

Ale możecie domowym sposobem, bez urządzeń napędzanych baterią w zaciszu przy kominku lub na targanym wiatrem szczycie ogromnej góry zmierzyć tempo uderzeń serca. Potrzebny Wam będzie palec, jeden, niekoniecznie własny. Przykłada się go do szyi na tętnicy szyjnej (po obu stronach, nieco ku przodowi szyi - od ucha poprowadźcie palec w dół, łagodnie, "ukształtowanie terenu" samo Was poprowadzi, mniej więcej w połowie długości szyi znajdziecie tętnicę). Pod opuszkiem wyczujecie puls - zliczcie tedy jego częstość na minutę i... gotowe! Własny licznik pracy serca w (nawet małym) palcu. Udało się? Exxtra! W nagrodę zdradzę Wam tajemnicę: przed chwilą wyczuliście tętno. Tętno (jak nazwa wskazuje) odzwierciedla rytm naprzemiennego rozszerzania się i kurczenia tętnicy. Ilekroć lewa komora pompuje krew pod ciśnieniem do aorty, rozciągają się jej ściany (to samo dzieje się z rurą gumową, kiedy praktykując wspaniały i nieśmiertelny żart, staniemy na wężu do podlewania i - właśnie, gdy kawałobiorca zagląda do środka rury, by sprawdzić istotę braku w niej wody - zwalniamy nożny zacisk czekając na przezabawny efekt). Rozciągnięcie ścian przemieszcza się, jak fala wzdłuż aorty (węża gumowego) i dochodzących do niej tętnic. Kiedy fala przemija (i amator ogrodnictwa ku naszej uciesze jest cały mokry) sprężyste ściany aorty (węża) powracają do wyjściowego rozmiaru.

Tak, to prawda, licznik w palcu jest bardzo nieporęczny, szczególnie, kiedy trzeba ująć kierownicę mocno w spracowane dłonie. I mniej precyzyjny. Ale nie każdego stać na elektroniczne cudeńko...

W droższych modelach na wyświetlaczu odczytać można ilość aktualnie zużywanych kalorii, czyli ilość właśnie zużywanej energii, czyli tempo metabolizmu. Mózgi inżynierów wykorzystały fakt, że szybkość tętna i oddechów są ściśle skorelowane z tempem metabolizmu (ilością zużytej energii) w organiźmie (podjazd, podjazd, podjazd, podjazd, podjazd). Proste: im szybciej wali Wam serce, im bardziej zipiecie i im trudniej możecie złapać oddech, tym więcej spalacie energii. To można dociec i bez przyrządu elektronicznego. Ale przyrząd poda jak na tacy, ilościowo, ile energii zawartej w cukrach i tłuszczyku zmagazynowanych w ciele (szczególnie w brzuchu) zużywacie podczas wycieczki na biku i ile możecie zjeść po niej, żeby nie zahodować sobie obcego.

Co pozwala odróżnić łachudrę od sportowca?

Uzbrojeni w niezbędny zasób wiadomości powróćmy do pulsu: serce jest jak pięściarz albo dzwon Zygmunta - bić musi, bo po to zostało stworzone. Ale czy zawsze bije tak samo? Nie. Sami ciężko zostaliście doświadczeni wspinając się na najmniejszej tarczy kasety na lokalne sfałdowanie terenu o nachyleniu 30% klnąc na własną głupotę, która mroźnym rankiem wypchnęła Was z cieplutkiego ogniska domowego na tę kretyńską górę i po co, pytam się, po jaką cholerę tak się męczę, źle mi było w domu? Zdajecie sobie z tego sprawę, nieprawdaż?

Objętość krwi wypompowanej (wyrzucanej) podczas jednego skurczu (uderzenia) z komory mądrzy ludzie nazwali objętością wyrzutową. Mnożąc tę objętość przez liczbę skurczów na minutę otrzymamy ilość krwi wypompowywanej przez jedną komorę w ciągu jednej minuty. U dorosłego człowieka serce uderza średnio 72 razy na minutę i pompuje ok. 70 ml krwi przy każdym skurczu, co daje pojemność minutową 5 litrów krwi na minutę. Pojemność minutowa zmienia się znacznie wraz ze zmieniającymi się potrzebami metabolicznymi (energetycznymi). W sytuacjach stresowych (agresywny downhill z szybkością 90 km/h, czy powrót do domu o 5 nad ranem ze świadomością, że żona czeka z obiadem na gazie) lub podczas intensywnego wysiłku fizycznego (podjazd, podjazd, podjazd, podjazd, podjazd) może wzrosnąć 4-5 krotnie, nawet do 20-30 litrów krwi. Pojemność minutowa serca ściśle zależy od wyrzutowej: im wiecej krwi dociera do serca żyłami, tym większa jest jej ilość wyrzucana przez serce podczas skurczu. Gdy w czasie wysiłku zwiększona ilość krwi wypełnia przedsionki i komory, włókna mięśni sercowych ulegają silniejszemu rozciągnięciu i kurczą się z większą siłą, pompując więcej krwi do tętnic. Wzrost siły skurczu powoduje, że serce wykorzystuje objętość rezerwową, coś w rodzaju "zaskórniaka" na czarną godzinę. Dzięki temu objętość wyrzutowa utrzymuje się na stałym poziomie, chociaż czas wypełniania komór krwią jest drastycznie skrócony.

Siłę skurczu zwiększa hormon noradrenalina wydzielany do krwi przez końcówki nerwów. Podobny efekt powoduje adrenalina wydzielana przez nadnercza w stresie.

Serce sportowca musi sobie jakoś radzić z fanaberiami właściciela, któremu właśnie zachciało się 348. raz wyjechać na Turbacz, czy przebiec 40 kilometrów do wybranki serca lub na koncert disco polo. Radzi sobie zwiększając objętość wyrzutową serca, nie zwiększając częstości skurczów, jak czyni to serce łachudry, czyli człowieka niewytrenowanego. U tego ostatniego serce zwiększa objętość minutową i wykonywaną pracę przez wzrost częstości skurczów.

W środku takiego Brentjensa Barta serce pika 42 razy na minutę! W czasie podjazdów, kiedy serce wali na maxa, jego puls wynosi ok. 80! A pompuje więcej krwi niż u łachudry, który jeszcze ledwo zipie, czerwony na twarzy jako sam diabeł, i którego serce wali 190 razy na minutę.

Uff, i to by było na tyle.

I przez cały artykuł same wyrzuty...

Paweł Epler i jego atomowe serce

bikeBoard 3/1997